Antimon trong chai nhựa PET: nguồn gốc và mức thôi nhiễm

Antimon trong chai PET đến từ chất xúc tác khi sản xuất nhựa. Vì sao antimon thôi nhiễm vào nước, nhiệt độ ảnh hưởng thế nào và cách bảo quản hợp lý.

Một thùng nước suối nằm cả buổi trưa trong cốp xe đậu ngoài nắng. Mở ra thì nước đã ấm và hơi có mùi nhựa. Lúc đó nhiều người mới tự hỏi chai nhựa có nhả chất gì vào nước không, và antimon mà báo chí hay nhắc tới thực ra là gì.

Antimon trong chai PET là chuyện có thật và đã được đo trong nhiều nghiên cứu. Tuy vậy, lượng antimon đi vào nước phụ thuộc nhiều vào cách chai được bảo quản, nhất là nhiệt độ. Bản thân việc chai làm từ PET chưa nói lên hết câu chuyện.

Antimon trong chai PET chủ yếu là phần còn sót lại của chất xúc tác gốc antimon dùng khi sản xuất nhựa PET, không phải phụ gia được cố ý thêm vào. Một lượng rất nhỏ antimon có thể thôi nhiễm từ thành chai vào đồ uống. Các nghiên cứu cho thấy nhiệt độ cao và thời gian bảo quản dài làm lượng antimon thôi ra tăng. Vì vậy, giữ chai ở nơi mát và không để trong xe nắng là cách giảm phơi nhiễm đơn giản nhất.

Vì sao trong chai nhựa PET lại có antimon?

Antimon có mặt trong chai PET vì hợp chất antimon được dùng làm chất xúc tác khi sản xuất nhựa. PET (polyethylene terephthalate) được tạo ra bằng phản ứng trùng ngưng giữa axit terephtalic và etylen glycol. Nếu để tự nhiên, phản ứng này chạy rất chậm, nên nhà sản xuất cho vào một lượng nhỏ hợp chất kim loại để phản ứng diễn ra nhanh và đều hơn.

Trong các chất xúc tác cho PET, hợp chất gốc antimon được dùng rộng rãi từ lâu, phổ biến nhất là antimon trioxit. Sau phản ứng, chất xúc tác không được tách ra hết mà nằm lại trong nhựa ở dạng vết. Khi hạt nhựa PET được nung chảy rồi thổi thành chai, phần antimon đó cũng đi theo vào thành chai.

Antimon có phải là phụ gia nhựa không?

Không. Antimon trong PET không phải phụ gia theo nghĩa thông thường. Các chất được xếp vào nhóm phụ gia nhựa, như chất ổn định, chất hóa dẻo hay chất chống oxy hóa, được cho vào có chủ đích để thay đổi tính chất của sản phẩm. Antimon thì khác: nó là dư lượng chất xúc tác còn sót lại từ khâu tổng hợp nhựa, không làm chai bền hơn hay trong hơn.

Điểm khác này có hệ quả thực tế. Lượng antimon trong chai do công nghệ của nhà sản xuất hạt nhựa quyết định, và người mua không thể nhìn chai mà biết được. Một số nhà sản xuất dùng chất xúc tác thay thế gốc titan, germani hoặc nhôm, nhưng nhãn chai nước bán lẻ thường không ghi đã dùng loại xúc tác nào.

Mọi loại nhựa đều chứa antimon không?

Không. Chất xúc tác gốc antimon gắn với nhựa polyester như PET. Nhựa PE và PP, hai loại rất phổ biến trong đồ gia dụng, bồn chứa và thùng đựng, được tổng hợp bằng phản ứng trùng hợp với hệ xúc tác khác hẳn. Vì vậy, những gì nói về antimon ở đây chỉ áp dụng cho PET; mỗi loại nhựa có những chất cần lưu ý riêng.

Antimon thôi nhiễm từ chai PET vào nước như thế nào?

Thôi nhiễm là hiện tượng một chất trong vật liệu bao bì di chuyển dần sang thực phẩm hoặc đồ uống chạm vào nó. Với chai PET, các hợp chất antimon nằm rải rác trong thành chai; phần nằm gần mặt trong có thể khuếch tán ra và hòa vào nước. Lượng antimon thôi ra thường rất nhỏ, đến mức các nghiên cứu phải dùng thiết bị phân tích kim loại vết mới đo được.

Cơ chế chung của thôi nhiễm từ bao bì nhựa áp dụng cho nhiều chất khác nhau. Riêng với antimon trong chai PET, các nhà nghiên cứu thường tập trung vào ba nhóm yếu tố: nhiệt độ, thời gian bảo quản, và đặc điểm của đồ uống cũng như của chính chiếc chai.

Nhiệt độ là yếu tố được nghiên cứu nhiều nhất

Nhiệt độ càng cao, mạch nhựa càng linh động và chất bị giữ trong thành chai càng dễ thoát ra. Một bài tổng quan đăng trên tạp chí Molecules cho biết bảo quản đồ uống đóng chai PET ở nhiệt độ cao, chẳng hạn trong xe hơi nóng hoặc vào mùa hè, có thể làm antimon thôi nhiễm vào đồ uống.

Ở Việt Nam, những tình huống nóng như vậy rất thường gặp: xe đậu ngoài nắng giữa trưa, lốc nước chất trên thùng xe tải chạy đường dài, thùng nước suối xếp sát mái tôn trong kho hay để ngoài hiên tiệm tạp hóa. Ở mấy chỗ này, nước trong chai có thể nóng lên rõ rệt chỉ sau vài giờ.

Thời gian bảo quản kéo dài

Chai nằm càng lâu thì antimon càng có thêm thời gian để thôi ra. Vì thế các nghiên cứu thường xét nhiệt độ và thời gian cùng lúc: một chai nước để vài ngày ở chỗ mát khác hẳn một chai nằm nhiều tuần trong kho nóng. Hai nghiên cứu về nước uống đóng chai đăng trên PubMed Central (NIH), được nhắc ở mục sau, đều khảo sát đồng thời thời gian và nhiệt độ bảo quản.

Loại đồ uống và đặc điểm của chai

Đồ uống và chiếc chai cũng là những biến số. Nước lọc, nước có ga và nước trái cây khác nhau về độ axit và thành phần. Chai của mỗi nhà sản xuất lại khác nhau về lượng xúc tác còn sót, độ dày thành chai và dung tích. Chai càng nhỏ thì diện tích thành chai càng lớn so với lượng nước bên trong, nên tính trên mỗi lít, nước tiếp xúc với nhựa nhiều hơn.

Vì nhiều biến số cùng tác động, bài tổng quan trên tạp chí Molecules gọi chủ đề này là một “câu đố” về thôi nhiễm. Kết quả giữa các nghiên cứu không phải lúc nào cũng khớp nhau, nên không thể rút ra kết luận chung từ một thí nghiệm đơn lẻ.

Các nghiên cứu ghi nhận gì về mức thôi nhiễm antimon?

Điểm chung của các nghiên cứu là antimon thôi ra nhiều hơn khi chai bị nóng, còn mức tăng cụ thể thay đổi theo từng thiết kế thí nghiệm. Một nghiên cứu đăng trên PubMed Central (NIH) khảo sát ảnh hưởng của thời gian và nhiệt độ bảo quản lên lượng antimon và một số nguyên tố vết thôi ra từ chai PET vào nước uống. Nhóm tác giả ghi nhận rằng để chai nước trong cốp xe ở nhiệt độ trên 40 °C làm lượng antimon thôi ra tăng lên.

Một nghiên cứu khác cùng chủ đề, cũng đăng trên PubMed Central (NIH), đưa ra lời khuyên trực tiếp cho người tiêu dùng: không nên để nước đóng chai trong xe hoặc trong những không gian kín. Lời khuyên này đi ra từ chính kết quả đo: khoang kín dễ tích nhiệt, mà nhiệt độ càng cao thì antimon thôi ra càng nhiều.

Nên hiểu các con số đo được như thế nào?

Mỗi nghiên cứu đo trong điều kiện riêng: nhãn chai, loại nước, nhiệt độ, số ngày bảo quản và phương pháp phân tích đều khác nhau. Vì vậy, không thể lấy con số của một nghiên cứu để suy ra chai nước trong tủ lạnh nhà mình chứa bao nhiêu antimon. Điều các kết quả cho thấy một cách nhất quán là xu hướng: càng nóng và càng để lâu thì antimon thôi ra càng nhiều, chai mát và mới thì ít hơn.

Cũng cần phân biệt “phát hiện được” với “vượt mức cho phép”. Thiết bị phân tích hiện nay đo được antimon ở nồng độ rất thấp. Vì vậy, một nghiên cứu tìm thấy antimon trong nước đóng chai chưa đủ để kết luận nước đó không an toàn. Muốn kết luận, phải so lượng đo được với ngưỡng mà cơ quan quản lý nơi chai được bán đặt ra cho nước uống.

Có antimon trong chai PET thì nước uống có hại không?

Chai có antimon chưa có nghĩa là uống nước đóng chai sẽ hại sức khỏe; điều quyết định là cơ thể thực sự tiếp xúc bao nhiêu. Cơ quan Bảo vệ Môi trường Mỹ (EPA) mô tả việc đánh giá rủi ro sức khỏe gồm bốn bước: xác định mối nguy, đánh giá quan hệ giữa liều lượng và đáp ứng, đánh giá mức phơi nhiễm, rồi mô tả rủi ro. Cùng một chất có đặc tính nguy hại, nhưng tiếp xúc rất ít thì rủi ro khác hẳn so với tiếp xúc nhiều và lâu dài.

Áp cách nhìn đó vào chai PET: mối nguy nằm ở bản chất hóa học của antimon, một nguyên tố được nhiều nước kiểm soát hàm lượng trong nước uống và trong vật liệu tiếp xúc thực phẩm. Phơi nhiễm là lượng antimon thực sự vào cơ thể qua đường uống. Lượng này tùy vào việc chai đã được bảo quản ra sao trước khi tới tay người mua, mỗi ngày uống bao nhiêu và chai được dùng thế nào sau đó.

Như vậy, câu hỏi có ích không phải là chai PET tốt hay xấu, mà là làm sao giữ lượng antimon thôi ra ở mức thấp. Câu hỏi này có câu trả lời cụ thể, và phần lớn nằm trong tay người bán lẫn người mua: kiểm soát nhiệt độ và thời gian bảo quản.

Cách dùng và bảo quản chai PET để hạn chế antimon thôi nhiễm

Việc hiệu quả nhất là giữ chai nước ở nơi mát và uống hết trong thời gian ngắn. Cụ thể:

• Không để chai nước trong xe: nhất là khi xe đậu ngoài nắng; chỉ mang theo lượng nước đủ uống cho chuyến đi và lấy chai ra khi rời xe.
• Cất thùng nước nơi râm mát: để trong nhà, chỗ thoáng; tránh ban công, sân thượng, gác sát mái tôn hay góc gần bếp nấu.
• Để ý cách nơi bán bảo quản: hạn chế mua những lốc nước chất ngoài nắng trước cửa tiệm, vì không biết chúng đã nằm đó bao lâu.
• Không rót nước nóng vào chai PET: chai nước suối được làm để đựng đồ uống nguội hoặc lạnh; nước sôi hay trà nóng làm chai móp méo và khiến antimon thôi ra nhanh hơn.
• Không hâm nóng chai trong lò vi sóng: muốn làm ấm thì rót ra ly thủy tinh hoặc chén sứ rồi mới hâm.
• Ưu tiên chai mới sản xuất: xem ngày sản xuất in trên chai, chọn chai mới hơn và không trữ nước đóng chai quá lâu trong nhà.

Có nên dùng lại chai PET để đựng nước?

Chai nước suối bằng PET được làm chủ yếu để dùng một lần. Nếu muốn tận dụng, chỉ nên đựng nước nguội hoặc lạnh, rửa bằng nước thường thay vì tráng nước sôi, và bỏ chai khi đã trầy xước, móp méo hoặc có mùi lạ. Cổ chai và đáy chai cũng khó chà sạch, nên vệ sinh là thêm một lý do để không dùng lại một chai quá lâu.

Khi cần chứa nước với dung tích lớn

Chai PET hợp với đồ uống bán lẻ. Còn khi cần chứa nhiều nước sinh hoạt hay hóa chất, người dùng thường chọn thùng nhựa, bồn bể nhựa PP, PE hoặc bồn composite. Mỗi vật liệu chịu được một dải nhiệt độ và những loại hóa chất khác nhau, nên trước khi chọn, cần nói rõ với nhà cung cấp bồn sẽ chứa gì, ở nhiệt độ nào và đặt ở đâu.

Antimon khác gì chất hóa dẻo, phthalate và các chất khác trong nhựa?

Antimon là một nguyên tố á kim còn sót lại từ chất xúc tác. Trong khi đó, phần lớn những chất khác hay được nhắc tới khi bàn về an toàn của nhựa là hợp chất hữu cơ được cho vào có chủ đích. Mỗi nhóm có nguồn gốc, cách thôi nhiễm và cách đánh giá rủi ro riêng:

• Chất hóa dẻo: làm nhựa mềm và dẻo, thường gắn với nhựa PVC mềm; chai PET đựng nước vốn cứng, nhìn chung không cần đến các loại chất hóa dẻo trong nhựa.
• Phthalate: một nhóm chất hóa dẻo phổ biến; nhiều người tưởng chai PET có phthalate vì tên “polyethylene terephthalate”, nhưng terephthalate ở đây là một phần của mạch polyme. Phần giải thích phthalate là gì cho thấy rõ hai thứ khác nhau.
• Chất chống oxy hóa: giúp nhựa không bị phân hủy do nhiệt và oxy khi gia công và sử dụng; chất chống oxy hóa trong nhựa là phụ gia có chủ đích, khác với dư lượng xúc tác như antimon.
• Chất chống cháy brom hóa: dùng chủ yếu trong vỏ thiết bị điện, điện tử và vật liệu cần hạn chế cháy; chất chống cháy brom hóa trong nhựa không phải thành phần của chai đựng nước.

Gộp tất cả thành một cụm “hóa chất trong nhựa” dễ khiến người ta lo sai chỗ. Với chai PET đựng nước, antimon là chất được nghiên cứu nhiều nhất về thôi nhiễm, và cách hạn chế nó cũng rõ ràng: giữ chai mát, uống hết trong thời gian ngắn.

Câu hỏi thường gặp về antimon trong chai PET

Làm sao biết chai đựng nước được làm bằng nhựa PET?

Lật đáy chai và tìm ký hiệu tam giác số 1, thường kèm chữ PET hoặc PETE. Phần lớn chai nước suối, nước ngọt có ga và nước trái cây bán lẻ làm bằng nhựa PET; nắp chai thường làm từ loại nhựa khác.

Để chai nước trong tủ lạnh có làm antimon thôi ra nhiều hơn không?

Các nghiên cứu ghi nhận antimon thôi ra tăng khi nhiệt độ cao, nên giữ mát hoặc giữ lạnh vẫn tốt hơn để chai ở chỗ nóng. Khi cất tủ lạnh, nên đóng nắp kín và uống hết trong vài ngày sau khi mở để giữ vệ sinh.

Nước có ga hay nước trái cây đóng chai PET có khác nước lọc không?

Thành phần đồ uống, như độ axit hay khí CO2, là một trong những biến số các nhà nghiên cứu xem xét, nhưng kết quả giữa các nghiên cứu chưa thống nhất. Dù uống loại nào, nguyên tắc bảo quản vẫn như nhau: không để chai bị nóng và không trữ quá lâu.

Uống nước đóng chai mỗi ngày có cần lo về antimon không?

Mức phơi nhiễm phụ thuộc vào lượng nước uống mỗi ngày và điều kiện mà chai đã trải qua, nên không thể trả lời chung cho mọi người. Người uống nhiều nước đóng chai càng nên chú ý khâu bảo quản. Nếu đang có vấn đề sức khỏe cụ thể, hãy hỏi bác sĩ về nguồn nước uống phù hợp.

Những điều nên nhớ

• Chỉ dùng chai PET cho đồ uống nguội hoặc lạnh: không rót nước nóng, không hâm trong lò vi sóng.
• Không để nước đóng chai trong xe hay chỗ kín, nóng; cất thùng nước trong nhà, nơi râm mát.
• Uống hết trong thời gian ngắn, ưu tiên chai mới, bỏ chai cũ đã trầy xước hoặc móp méo.
• Khi gặp một con số về antimon, hãy xem nghiên cứu đo ở nhiệt độ nào, trong bao lâu, và so với ngưỡng cho phép trước khi kết luận.

MTV Plastic với hơn 15 năm kinh nghiệm trong lĩnh vực gia công nhựa chuyên nghiệp tại Hà Nội, cung cấp bồn bể, thùng nhựa và nhận gia công sản phẩm nhựa theo yêu cầu.

Liên hệ hotline 0918.710.622 để được tư vấn và đặt hàng bồn bể, thùng nhựa chất lượng cao.

Nguồn tham khảo

• Tạp chí Molecules — Antimony in Polyethylene Terephthalate-Bottled Beverages: The Migration Puzzle
• PubMed Central (NIH) — Effects of storage time and temperature on the antimony and some trace element release from polyethylene terephthalate (PET) into the bottled drinking water
• PubMed Central (NIH) — Effects of storage time and temperature on the antimony and some trace element release from polyethylene terephthalate (PET) into the bottled drinking water
• Cơ quan Bảo vệ Môi trường Mỹ (EPA) — Conducting a Human Health Risk Assessment

Lưu ý: Bài viết mang tính chất cung cấp thông tin và tham khảo. Các đánh giá về an toàn và rủi ro sức khỏe có thể thay đổi theo bằng chứng khoa học và hướng dẫn của cơ quan chuyên môn. Nội dung được cập nhật tháng 11/2026.